Na przestrzeni wieków na terenie Makowa Mazowieckiego powstawały liczne cmentarze. Ich różnorodność pozwoliła zebrać je w następujące kategorie:
1. Cmentarzysko wczesnośredniowieczne
2. Cmentarze przykościelne: wokół kościoła p.w. św. Bartłomieja, p.w. św. Piotra i Pawła i p.w. Bożego Ciała
3. Cmentarz rzymsko – katolicki z pocz. XIX w. tzw. stary cmentarz
4. Cmentarz parafialny - część stara i część nowa
5. Kirkuty – cmentarze żydowskie
6. Cmentarz wojenny Żołnierzy Armii Radzieckiej

CMENTARZYSKO WCZESNOŚREDNIOWIECZNE
Pierwsza nekropolia chrześcijańska znajdowała się na lewym brzegu rzeki Orzyc między drogą prowadzącą z Bazaru do Pułtuska (obecna ul. Warszawska) a drogą z Bazaru do Grzanki (obecnie ul. Sportowa).
Największe prace wykopaliskowe były prowadzone w 1935 roku przez warszawskiego archeologa Józefa Marciniaka. Wówczas to odkopano 75 grobów, w których pochowano 84 osoby.
Na cmentarzysku stwierdzono jedyną formę pochówku, groby szkieletowe. Tworzyły one jamy prostokątne, na dnie których spoczywały pierwotnie zwłoki zmarłych. Wyraźnie zaznaczał się układ rzędowy grobów. Groby znajdowały się w niedużej odległości od siebie, w dużym zagęszczeniu. Kierunek ułożenia szkieletów był różny. Leżały one na wznak, w pozycji wyprostowanej. Twarze były skierowane w lewo, w prawo, bądź ku górze. Najczęściej ręce były wyprostowane i wyciągnięte wzdłuż szkieletów.
W grobach znaleziono broń, monety, ozdoby i przedmioty codziennego użytku.
Cmentarzysko to można datować na czas od połowy XI w. do początku XII w.
Do XIII w. na Mazowszu przeważają cmentarze rzędowe. Zanikają one wraz z rozwojem sieci parafialnej i powstawaniem cmentarzy przykościelnych…

CMENTARZE  PRZYKOŚCIELNE
Na temat cmentarzy przykościelnych w Makowie Mazowieckim jest bardzo mało informacji. Pierwszy  z nich mieścił się prawdopodobnie wokół kościoła p.w. św. Bartłomieja na lewym brzegu rzeki Orzyc na tzw. podgrodziu.
Na prawym brzegu rzeki cmentarze przykościelne zlokalizowane były  wokół kościołów p.w. św. Piotra i Pawła, między ul. S. Moniuszki a Armii Krajowej, i p.w. Bożego Ciała, między ul. Kościelną a J. Kilińskiego.
Cmentarz przykościelny miał ograniczony teren i po jakimś czasie przepełniał się. Co pewien czas szczątki wykopywano i składano w tzw. kostnicach, które stawiano przy każdym cmentarzu. Ówczesny grób miał charakter tymczasowy. Brak było na nim tabliczek, nagrobków, napisów. Miał spełniać jedna rolę – pogrzebać zmarłego.
Wielka reforma cmentarnictwa w Polsce rozpoczęła się na przełomie XVIII i XIX w. Wówczas zaczęło obowiązywać prawo, by cmentarze lokalizować poza granicami miasta i tak na początku XIX w. powstał tzw. stary cmentarz…

CMENTARZ RZYMSKO – KATOLICKI
Cmentarz rzymsko – katolicki tzw. stary cmentarz został zlokalizowany w południowej części miasta, między obecną ul. Moniuszki a ul. Armii Krajowej. Istniał od początków XIX w. do 1940r., kiedy to z rozkazu władz niemieckich, został zniszczony, a na jego terenie założono park. Przez wiele lat po zakończeniu wojny stał opuszczony i zaniedbany. Dopiero w 1993r. ustawą z dnia 30 IV Rada Miejska w Makowie Mazowieckim nadała temu miejscu nazwę – Park Pamięci Narodowej.
Teren cmentarza był pierwotnie podzielony na trzy części. Na części prawosławnej chowano ciała carskich urzędników, na środkowej Polaków, a na trzeciej niemieckich żołnierzy z czasów I i II wojny światowej.
Pierwsza część zupełnie nie istnieje, stoi na niej obecnie sklep.
Na drugiej jest kilkanaście pojedynczych nagrobków oraz mogiła powstańców styczniowych i mogiła żołnierzy poległych w wojnie 1920r., a także głazy upamiętniające: por. Aleksandra Piasecznego, Żołnierzy Batalionów Chłopskich. W 2006r. odsłonięto pomnik poświęcony nauczycielom poległym i umęczonym w obronie mowy ojczystej.
Na trzeciej części zachowała się kwatera żołnierzy niemieckich z I wojny światowej.
Miejsce to jest bardzo ważne z tego względu, że głazy, mogiły i pomniki upamiętniają minione wydarzenia i ich bohaterów. Można tu odnaleźć ślady przeszłości, echa ważnych wydarzeń historycznych, które miały miejsce na makowskiej ziemi.

KIRKUTY
W północnej części miasta, w tzw. dawnej dzielnicy żydowskiej, zlokalizowane były cmentarze wyznania Mojżeszowego.
Prawdopodobnie najstarsze cmentarze żydowskie znajdowały się na lewym brzegu Orzyca.
Po prawej stronie rzeki istniały dwa kirkuty. Pierwszy z nich powstał pod koniec XVIII wieku i zlokalizowany był między ul. Adamowską a Przasnyską (obecnie dworzec autobusowy). W 1879r. przy ul. Ciechanowskiej (obecnie magazyny i targowica) powstał nowy kirkut. Przetrwał on do końca II wojny światowej i został zniszczony po 1946r.
Jedyną pamiątką po cmentarzach żydowskich na terenie Makowa Mazowieckiego jest pomnik - lapidarium. Powstał on z płyt nagrobnych pochodzących z lat 1879 – 1937.  Uroczystość odsłonięcia pomnika nastąpiła 14 grudnia 1987r.
Cmentarze żydowskie mają charakterystyczny wygląd. Występuje na nim typ płaskiego nagrobka – macewy, które stawiano nad głową zmarłego.
Typowa macewa pisana jest po hebrajsku. Zawiera m.in. formułkę początkową i końcową, imię zmarłego, koligacje rodzinne, datę śmierci lub wiek, wierszowany tekst z opisem życia i zalet zmarłego (starano się, by był, indywidualny, niepowtarzalny i bardzo osobisty) i płaskorzeźbę – symbol. Wszystkie napisy na ponad 200 macewach z makowskiego lapidarium zostały przetłumaczone na język polski.

CMENTARZ WOJENNY ŻOŁNIERZY RADZIECKICH Z II WOJNY ŚWIATOWEJ
Cmentarz wojenny w Makowie Mazowieckim został usytuowany za miastem, na lewym brzegu rzeki Orzyc, na skraju lasu Grzanka. Został założony w latach 1949 - 1950 dla żołnierzy 48. Armii 1. Frontu Białoruskiego oraz 49 i 50 Armii 2. Frontu Białoruskiego poległych w latach 1944 – 1945 podczas walk na terenie powiatów makowskiego i przasnyskiego.
Cmentarz został utworzony na planie prostokąta z aleją główną. Jego obramowanie stanowi niski, kamienny murek od strony rzeki, a wał ziemny od strony lasu. Na cmentarzu znajdują się 664 mogiły, w tym 50 mogił indywidualnych podpisanych i 614 mogił zbiorowych bezimiennych. Łącznie pochowanych jest ok. 16 tysięcy żołnierzy.
Od 1990r. przyjeżdżają do Makowa Rosjanie, którym udało się tu odnaleźć swoich bliskich. Obecnie na cmentarzu, na mogiłach dotąd bezimiennych, pojawiły się tablice pamiątkowe, napisy, zdjęcia i wieńce.

Opracowała
Anna Pawlik


* Więcej informacji na temat cmentarzy będzie można znaleźć w powstającej publikacji „Wielokulturowe nekropolie w Makowie Mazowieckim” pod redakcją Anny Pawlik